استیضاح

نوعی دیگر از انواع نظارت سیاسی قوه مقننه بر قوه مجریه که نسبتا هم شدید می باشد استیضاح است که قانون اساسی برای نمایندگان مجلس به رسمیت شناخته است که با توسل به این شیوه بتوانند نظارت خود را نسبت به عملکرد هر یک از وزیران یا هیئت وزیران  و حتی رئیس جمهور اعمال نمایند[1]

به‌موجب اصل 89 قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران، نمايندگان مجلس شوراي اسلامي مي‌توانند در مواردي كه لازم مي‌دانند هيئت وزيران يا هريك از وزرا را استيضاح كنند، استيضاح وقتي قابل طرح در مجلس است كه به امضاي حداقل ده نفر از نمايندگان به مجلس رسيده باشد.

هيئت وزيران يا وزير استيضاح شده، بايد ظرف مدت ده روز از طرح استيضاح در مجلس حاضر شده و با پاسخ به آن از مجلس رأي اعتماد بگيرد. درصورت عدم حضور هيئت وزيران يا وزير براي پاسخ، نمايندگان مزبور درباره استيضاح خود توضيحات لازم را مي‌دهند و درصورت‌ اقتضا، مجلس رأي عدم اعتماد خواهد داد.

اگر مجلس به وزير يا هيئت وزيران رأي اعتماد نداد، هيئت وزيران يا وزير استيضاح شده عزل مي‌شود. در هر دو صورت وزراي استيضاح شده نمي‌توانند عضو هيئت وزيراني شوند كه بلافاصله بعد از آن تشكيل مي‌شود.

درصورتي‌كه حداقل يك‌سوم از نمايندگان مجلس شوراي اسلامي رئيس‌جمهور را در مقام اجراي وظايف مديريت قوه مجريه و اداره امور اجرايي كشور استيضاح كنند، رئيس‌جمهور بايد ظرف مدت يك ماه پس از طرح آن در مجلس حاضر شود و درباره مسائل مطرح شده توضيحات كافي بدهد. درصورتي‌كه پس از بيانات نمايندگان مخالف و موافق و پاسخ رئيس‌جمهور، اكثريت دوسوم كل نمايندگان به عدم كفايت رئيس‌جمهور رأي دهند، مراتب جهت اجراي بند «10» اصل 110 قانون اساسي به اطلاع مقام رهبري مي‌رسد. (درویشوند، 8، 1390)

پس از تصويب برنامه دولت و در طي دوران تصدي آن, مجلس با استفاده از ساز و كارهاي گوناگوني كه در صفحات قبل شرح داده شد اطلاعات لازم را گردآوري مي‌كند و وظيفه نظارت خود را به انجام مي رساند. هنگامي كه برخي از لوايح مهم از قبيل لايحه بودجه و يا عهدنامه‌ها و… در مجلس مطرح مي شود مجلس مي‌تواند با مخالفت كردن نظر نامساعد خود را نسبت به دولت ابراز نمايد. در موارد اختلاف يا مسائل مهم هم مي‌تواند با سئوالات مكرر و طرح مسئله وجوه اختلاف را روشن سازد و اهميت مباحث را مدلل نمايد تا در نتيجه دولت تقاضاي راي اعتماد كند كه در اين حال ممكن است مجلس ابراز عدم اعتماد نمايد.

علاوه بر اينها نمايندگان مي توانند هيئت وزيران يا هر يك از وزراء را استيضاح كنند. استيضاح از اهميت خاصي برخوردار است و احتمالاً به سقوط دولت مي انجامد. از اين جهت براي اقدام به آن شرايط و ضوابط دقيقي پيش‌بيني شده است.

1-حضور رئيس جمهور: در دوره‌اي كه رئيس جمهور بر سر كار نيست و شوراي موقت رياست جمهوري عهده دار وظايف او است مجلس نمي‌تواند دولت را استيضاح كند و يا به آن راي عدم اعتماد بدهد. آيا مي‌توان يكي از ويران را استيضاح كرد؟ تفسير اين امر با شوراي نگهبان است. قانون اساسي در اصل يكصدو سي و دوم از دولت نام مي‌برد؟ ولي با توجه به اينكه در مذاكرات مجلس خبرگان. در اين قبيل موارد دولت به معني هيئت وزيران بكار رفته است كه در راس اين هيئت, نخست وزير قرار دارد و با عنايت به روش شوراي نگهبان كه در تفسير خود معمولاً به الفاظ قانون اساسي توجه دارد قاعدتاً استيضاح هر يك از وزراء نبايد اشكالي داشته باشد. لكن اگر اين تفسير پذيرفته شود وزرائي كه در اين دوره استيضاح مي شوند بايد كمتر از نصف تعداد وزراء باشند، زيرا چنانچه بيش از نيمي از وزراء عوض شوند بايد به كل دولت مجدداً راي اعتماد داد و دادن راي اعتماد در اين دوره موافق قانون اساسي نيست.

2-شيوه كار: براي آنكه هيئت وزيران يا هر يك از وزراء مورد استيضاح قرار گيرند بايد استيضاح با امضاي حداقل ده نفر از نمايندگان به مجلس تقديم شود. اين استيضاح بايد كتبي باشد و رئيس مجلس آن را در جلسه علني دريافت كند تا پس از قرائت تقاضا, در همان جلسه يا جلسه بعد بدون مباحثه پذيرفته شود و براي وزير هيئت وزيران ارسال گردد.

موضوع استيضاح بايد صريح باشد و مورد يا موارد دقيقاً ذكر شود. در غير اين صورت تا هنگامي كه از موارد مندرج در استيضاح رفع ابهام نشود استيضاح از طرف رئيس مجلس قبول نمي‌شود اين امر براي آن است كه بهنگام طرح استيضاح استيضاح كنندگان نبايد در ضمن استدلالها و توضيحات خود موضوعهاي ديگر را كه به موارد استيضاح مربوط نمي شود وارد بحث نمايند. (نورتون، 92، 1384)

[1] – اصل هشتاد و نهم قانون اساسی

لينک جزييات بيشتر و دانلود اين پايان نامه:

نظارت مجلس شورای اسلامی بر قوه مجریه از طریق کمیسیون‌های داخلی